گام به گام فارسی دهم درس پنجم رایگان

معنی ابیات
واژه نامه
آرایه های ادبی
قرابت معنایی
دستور زبان
پیام ابیات
بررسی خط به خط کتاب درسی

درس 5 : بیدادظالمان

شبان : چوپان

اجل : مرگ                                                        

طالع : بخت ، سرنوشت

اختران : ستارگان                                                 

گلوگیر : خفه کننده

بوم : جغد                                                          

محنت : غم واندوه

جور : ستم                                                      

مسعود : فرخنده

داد : عدالت ، انصاف                                            

مفتخر : سربلند ، صاحب افتخار

دولت آشیان : دولت سرا ، آشیانه خوشبختی

رمه : گله

 

معنی بیت ها

 

هم مرگ بر جهان شما نیز بگذرد

هم رونق زمان شما نیز بگذرد

مرگ به سراغ شما نیز خواهد آمد و دوران اعتبار و رونق شما نیز سپری خواهد شد.

آرایه : مجاز(جهان مجاز از زندگی و هستی) ، تکرار(هم)

وین بوم محنت از پی آن تا کندخراب

بر دولت آشیان شما نیز بگذرد

محنا و سختی جغد شوم ویرانگری است که به ما بسنده نمیکند و شما را نیز خانه خراب خواهد کرد.

آرایه : اضافه تشبیهی(بوم محنت) ، مراعات نظیر(بوم ، آشیان ، خراب) ، کنایه (گذشتن بوم بر آشیان کسی کنایه از نابودکردن زندگی او) ، تلمیح(اشاره به این اعتقاد عامیانه که جغد نحوست و ویرانی به همراه دارد)

آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام

برحلق و بر دهان شما نیز بگذرد

مرگ که مثل آب گلوی همه طبقات مردم را میگیرد شما را نیز فر اخواهد گرفت(شما نیز روزی خواهید مرد)

آرایه : اضافه تشبیهی(آب اجل) ، مجاز(خاص و عام مجاز از همه مردم) ، مراعات نظیر(گلو ، حلق ، دهان) ،تضاد(خاص وعام)،تلمیح(اشاره به آیه35سوره الانبیاء کل نفس ذائقه الموت هر کس طعم مرگ را می چشد)

چون داد عادلان به جهان در ، بقا نکرد

بیداد ظالمان شما نیز بگذرد

هنگامی که دادگری انسان های عادل درجهان پایدارنماندپس مطمئن باشیدستم ظالمان نیزازبین خواهدرفت.

آرایه : تضاد(داد و بیداد/عادلان و ظالمان) ، واج آرایی(تکرارمصوت بلند"آ" و صامت "د")

نکته : در گذشته گاهی برای متمم دوحرف اضافه بکار می رفت مثل به جهان در

در مملکت چو غرش شیران گذشت و رفت

این عوعو سگان شما نیز بگذرد

وقتی بانگ و خروش افراد شجاع و شیر صفت به پایان رسید مطمئن باش این صدای بی مقدار افراد پست سگ صفتی مثل شما نیز روزی به پایان خواهد رسید.

آرایه : استعاره(شیران استعاره از پهلوانان/سگان استعاره از ناجوانمردان) ، تضاد(شیر و سگ)

 

 بادی که در زمانه بسی شمع ها بکشت

هم بر چراغداران شما نیز بگذرد

مرگ همچون بادی ا که در این روزگار چراغ زندگانی بسیاری را خاموش کرده است.که سرانجام چراغ عمر شما را نیز خاموش خواهد کرد.

آرایه : استعاره (باداستعاره ازمرگ /شمع استعاره از مردم /چراغداران استعاره از عمر و زندگی افرادکم مایه و به ظاهرقدرتمند) ،مراعات نظیر(شمع چراغدان) ، کنایه (مصراع دو کنایه از شما راز خواهد کشت) ، تلمیح (اشاره به ایه35سوره الانبیا((کل نفس ذائقه الموت))

زین کاروانسرای، بسی کاروان گذشت

ناچار، کاروان شما نیز بگذرد

این دنیا چون کاروان سرایی است که انسان های بسیاری در آن آمده اند و رفته اند؛ به ناچار، کاروان زندگی شما نیز از این کاروانسرا عبور خواهد کرد و عمرتان به سر خواهد آمد.

آرایه : استعاره (کاروانسرا استعاره ازدنیا/کاروان استعاره از زندگی وعمر انسان ها) ، کنایه(مصراع دوم کنایه از اینکه خواهید مرد) ، مراعات نظیر(کاروان و کاروانسرا) ،واج آرایی(تکرار صامت "ر" )

ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن

تاثیر اختران شما نیز بگذرد

ای کسی که به بخت خود افتخارمیکنی ،آگاه باش که خوش بختی شما نیز پایان می یابد.

آرایه : مراعات نظیر(طالع ، اختر ، مسعود) ، تلمیح(مصراع دوم به یک عقیده قدیمی اشاره دارد؛ اینکه ستارگان بر سرنوشت انسان ها تاثیرگذار بوده اند و این ستاره ها گاه سبب خوش بختی یا بدبختی مردم می شده اند/اشاره به حدیث الدهر یومان؛یوم لک ویوم علیک) ، واج آرایی(تکرار صامت "ت")

بر تیر جورتان ز تحمل سپر کنیم

تا سختی کمان شما نیز بگذرد

باصبر و تحمل در مقابل ظالم وستم شما استقامت می کنیم تاقدرت حکومت شما سپری شود و سرنگون شوید

آرایه : مراعات نظیر(تیر ، سپر ، کمان) ، اضافه تشبیهی(تیرجور) ، تشبیه(تحمل به سپر) ، کنایه(سپرکردن کنایه از مقاومت کردن)/سختی کمان گذاشتن کنایه از تمام شدن قدرتمندی)

ای تو  رمه سپرده به چوپان گرگ طبع

این گرگی شبان شما نیز بگذرد

ای پادشاه ظالمی که مردم بیچاه را به والیان دنده وگرگ صفت سپرده ای ، سرانجام این درنده خویی و وحشی گری حاکمان شما نیز پایان خواهد یافت.

آرایه : مراعات نظیر(چوپان ، رمه ، شبان ، گرگ) ، استعاره(رمه استعاره از مردم/شبان و چوپان استعاره از کارگزار و حاکم و ستمگر) ، تضاد(رمه،گرگ) ، کنایه(گرگ طبعی کنایه از درنده خویی)

قالب شعرقصیده

 

کارگاه متن پژوهی

دستور زبانی

 

1-درشعری که خواندید، پنج واژه مهم املایی بیابید و بنویسید.

اجل ،طالع ،گرگ طبع، عوعوسگان، محنت،سیف فرغانی و...

 

2-تفاوت معنایی فعل «کشت» را در ابیات زیر توضیح دهید.

گفتم که نوش لعلت مارابه آرزوکشت

گفتـا تـو بندگی کن کاو بنـده پرور آید


بادی که در زمانه بسی شمعها بکشت

 هـم بـر چراغـدان شـما نیـز بگـذرد

 

دربیت اول کشتن به معنای به قتل رساندن است ؛ اما در بیت دوم کشتن به معنای خاموش کردن بکار گرفته است.

 

3-برای هرواژه مشخص شده، یک مترادف از متن درس بیابید.

بر در بخت بد فرود آید                                               

هرکه گیرد عنان مرکبش ،آز  ناصرخسرو

 

همت بلنددار که نزدخدا و خلق                                       

باشد به قدر همت تو اعتبار تو  ابن یمین

 

 

نکته یادگیری:

اگر در یک تشبیه تمام ارکان حذف شود و تنها مشبه یا مشبه به باقی بماند،آرایۀ استعاره پدید می آید؛پس استعاره همان تشبیه است که یک رکن آن(مشبه یا مشبه به)باقی مانده است؛مانند:

گویند چه خوش باشد سروی به لب جویی

آنان که ندیدستند سروی به لب بامی

«سرو»در مصرع دوم استعاره از معشوق است.

نکته:همان طور که می دانید، بودن «سرو» بر لب بام غیر منطقی است و همین نکته نشان می دهد که «سرو» در معنی غیر حقیقی مثال برای حذف«مشبه به»:

به صحرا شدم عشق باریده بود: «عشق» به «باران» تشبیع شده و «باریدن»از ویژگی های باران است که به عشق نسبت داده شده است.«باران» که مشبه به است حذف شده است.

 

دسنور ادبی

۱-قافیه و ردیف را در بیت نخست این سروده مشخص کنید

قافیه:جهان زمان   ردیف:شمانیزبگذرد

۲-دربیت ،کنایه ها را بیابید و مفهوم آنها را بنویسید

بر تیر جورتان ز تحمل سپر کنیم

تا سختی کمان شما نیز بگذرد

الف) سپر کردن تحمل کنایه از مقاومت کردن ب)سختی کمان گذشتن : کنایه از به پایان رساندن قدرت حکومت

۳-به بیت زیر توجه کنید:


برکن زبن این بنا که باید

از ریشه بنای ظلم برکند

 محمدتقی بهار


در مصـراع اول، مقصـود شـاعر از «بنا»، مفهوم «ظلم» اسـت؛ یعنی شـاعر، «ظلم» را به«بنا» تشـبیه کرده اسـت؛ سپس به سـبب شباهت آن دو به هم مشبه (ظلم) را حذف کرده و فقط مشـبه به (بنا) را ذکر کرده اسـت تا شـباهت را تا مرحلۀ یکی شـدن نشـان دهد؛ به ایـن تصویر خیال انگیز، «اسـتعاره» میگویند

دربیت پنجم. استعاره ها را مشخص کنید و مفهوم هر یک را بنویسید.

شیران: استعاره از انسان های شجاع و آزاده سگان: استعاره از انسان های پست و ترسو و دست نشانده

 

قرابت معنایی

۱-باتوجه به توضیح زیر، معنی و مفهوم بیت اول درس را به نثر روان بنویسید

سیف الدین محمد فرقانی در سده هفتم هجری هنگامی که شهرهای بزرگ و آباد ایران در آتش بیداد مغولان می‌سوخت این شعر را سرود سیف در این سرود از رفتار ظالمانه فرمانروایان و تاخت و تاز سپاه مغول و بیان کوبنده‌ای انتقاد می‌کند.

دربیت اول. سیف فرغانی با حالتی تهدید آمیز و انتقادی یادآور می شود که مرگ نیز به سراغ شما مغولان خواهد آمد و این دوران شکوه و اقتدار شما هم روزی به پایان خواهد رسید

۲-دربیت زیر مقصود شاعر از«رمه»، «چوپان گرگ طبع» و «گرگی شبان» چیست؟

ای تو رمه سپرده به چوپان گرگ طبع

این گرگی شبان شما نیز بگذرد

رمه:مردم بدبخت و ستم دیده   چوپان گرگ طبع: حاکم ظالم و درنده تو

گرگی شبان:درنده خویی و وحشی گری والیان دولت

۳-ازمتن درس برای حدیث و آیۀ زیر، نمونه بیتی مرتبط بیابید و بنویسید.

الدهر یومان یوم لک و یوم علیک

ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن    

تاثیر اختران شما نیز بگذرد

کل نفس ذائقه الموت.

آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام      

بر حلق و بر دهان شما نیز بگذرد

۴-سروده زیر، یادآور کدام بیت درس است؟

مابارگه دادیم این رفت ستم برما

    برقصر ستمکاران گویی چه رسد  خذلان

چون داد عادلان به جهان دربقا نکرد

 بیداد ظالمان شما نیزبگذرد

۵-بیت (( ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن/تاثیر اختران شما نیز بگذرد)) به کدام باور قدیمی اشاره دارد؟

این که ستارگان در سرنوشت ان ها موثر بوده‌اند و خوشبختی و بدبختی آنها را ستارگان رقم می زده اند

 

شعرخوانی

گنجینه لغت

*آیت: نشانه

*ماسوا:مخفف ماسوی الله.انچه غیر از خداست.همه مخلوقات

ابوالعجایب: پدرعجایب و شگفتی ها

به سربردن: به پایان رساندن

متحیر: سرگشته.حیران

پاکبازان : عاشقان صادق ، وارستگان

مرغ یاحق:مرغ حق نوعی جغدکه هنگام

آوازخوانی گویی کلمه حق راتکرارمیکند

دم : لحظه ، دم زدن ، سخن گفتن

مسکین : بدبخت ، نیازمند

*رحمت : مهربانی ، بخشش                      

ملک لافتی : سرزمین جوانمردی

شوق : میل ، رغبت                              

نوا : نغمه ، سرود

*علم کردن : سرشناس کردن،مشهورکردن     

*هما :پرنده ای از راسته شکاریان دارای

چثه ایی نسبتا درشت،در زبان پهلوی به معنی

فرخنده است،به همین دلیل نماد سعادت بشمار میرود

کرم : سخاوت ،جوانمردی                        .   

لسان غیب : لقب حافظ شیرازی

مدارا : سرگشته ،حیران

 

معنی بیت ها

همای رحمت    

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را

که به ماسوا فکندی همه سایه هما را

ای علی ای پرنده مهر و رحمت توچه نشانه بزرگی برای شناخت خداوند هستی که سایه خوشبختی و رحمت الهی را بر سر همه موجودات عالم افکنده ای.

آرایه : تشبیه(علی :مشبه ،همای رحمت :مشبه به)، اضافه تشبیهی(همای رحمت) ، کنایه(سایه هما بر کسی انداختن کنایه از خوشبخت کردن کسی) ، نماد(همه نماد خوشبختی) ، تکرار(هما) ، تلمیح(اشاره به اعتقاد عامیانه که اگر پرنده هما بر سر کسی سایه اندازد او خوشبخت میشود)

دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین

به علی شناختم من، به خداقسم، خدا را

ای انسان اگر میخواهی خدا را بشناسی به حقیقت وجودی علی توجه کن.به خدا سوگند که من با شناخت علی ،خداوند را شناختم.

آرایه : مجاز(دل مجازازانسان آگاه/رخ علی مجازازوجودعلی) ، تکرار(خداوعلی) ، واج آرایی(تکرارصامت "خ") ، مراعات نظیر(دل ورخ)

برو ای گدای مسکین در خانه علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

ای گدای نیازمندبه در خانه علی برو از او کمک بخواه زیرا او از سخاوت و بخشندگی انگشتر پادشاهی خود رابه گدامی بخشد.

آرایه : تلمیح(اشاره به ایه انما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة ویوتون الزکوة وهم راکعون) ، تضاد(گدا و پادشاه) ،مجاز(نگین مجاز از انگشتر) ،کنایه (د رخانه کسی را زدن کنایه از یاری و مدد خواستن ازاو) ، تکرار(گدا)

به جز علی که گوید به پسر که قاتل من

چو اسیر توست اکنون به اسیرکن مدارا؟

چه کسی غیر از علی به پسر خود سفارش میکند که با قاتل من که اسیر و دربند توست بامدارا و مهربانی رفتارکن؟

آرایه : تلمیح(اشاره به وصیت امام علی به امام حسن برای مدارا و مهربانی با قاتل خود ابن ملجم) ، تکرار(اسیر) ، جناس تام یا همسان

نکته : که اول ضمیرپرسشی که دوم حرف ربط وابسته ساز بیت استفهام انکاری (پرسش انکاری)دارد.پرسشی که نیاز به پاسخ ندارد و پاسخ ان روشن و واضح است.

به جز علی که آرد پسر ابو العجایب

که علم کند به عالم شهدای کربلا را ؟

چه کسی غیر از علی میتواند پسری عجیب وخالق شگفتی ها پرورش دهدکه بتواند شهدای کربلا را مشهور و زبان زد عالم سازد؟

آرایه : تلمیح(اشاره به واقعه کربلا و شهدای گرانقدر آن) ، کنایه(علم کردن کنایه ازمعروف کردن) ، جناس ناقص افزایشی(علم وعالم) ، واج آرایی(تکرارمصوت "ا")      نکته : این بیت استفهام انکاری دارد

 چو به دوست عهد بندد ز میان پاک بازان

چو علی که می تواندکه به سر برد وفا را

در میان عاشقان و دلباختگان واقعی چه کسی مانند علی میتواند هنگامی که با دوست خودعهد و پیمان می بندد ، شرط دوستی و وفاداری را تا پایان وبطور کامل به جای آورد؟

آرایه : کنایه(به سر بردن وفا کنایه ازبه انجام رساندن حق دوستی و وفاداری) ، واج آرایی(تکرارصامت "د") ، تلمیح(اشاره به لیلة المبیت شبی که حضرت علی بجای پیامبر به بستر خوابید و از جان خود گذشت)ا ین بیت استفهام انکاری دارد

نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت

متحیرم چه نامم شه ملک لافتی را؟

نه میتوانم علی را خدا بدانم نه میتوانم بگویم او بشر است.در شگفتم که پادشاه سرزمین جوانمردی را چه بنامم؟

آرایه : استعاره( شه ملک لافتی استعاره از امام علی(ع))_تکرار(نه ، توانمش)_اغراق(مصرع اول)_تضاد معنایی(خدا و بشر)_تلمیح(اشاره به حدیث مشهور« لافتی إلا علی ، لاسیف إلا ذوالفقار»)

نکته: «ش» در توانمش ، نقش مفعولی دارد.

چه زنم چو نای هردم، ز نوای سوق او دم؟

که لسان غیب خوش تر بنوازد این نوا را

چرا من هر لحظه مانند نی از اشتیاق علی(ع) سخن بگویم؛ چرا که حافظ این شور و شوق را نیکوتر از من بیان می کند(شاعر معتقد است که حافظ در بیت بعدی شور و اشتیاق برای محبوب را به شکل زیباتری بیان کرده است.)

آرایه : تشبیه(شاعر:مشبه  ونی :مشبه به) ، جناس تام(دم اول:لحظه  دم دوم: سخن) ، تشخیص(دم زدن نی) ، مراعات نظیر(نای،نوا،بنوازد) ، استعاره(نوااستعاره ازشعر)

«همه شب در این امیدم که نسیم صبح گاهی

به پیام آشنایی بنوازد آشنا را»

هر شب به این امید هستم که صبحگاهان نسیم بامدادی باهمراه آوردن پیامی از جانب محبوب دل عاشق را نوازش کند.

آرایه : تضاد(شب وصبح) ، تضمین(استفاده ازمصراع،بیت،حدیث و......در خلال شعر ، این بیت عیناٌ از حافظ است) ، تشخیص(نوازش دل ازسوی نسیم صبحگاهی) ، جناس تام(آشنای اول:معشوق   آشنای دوم:عاشق) ، واج آرایی(تکرار مصوت آ) ، نماد(نسیم نماد پیام رسانی)

 ز نوای مرغ یاحق بشنو که در دل شب

غم دل به دوست گفتن چه خوش است شهریارا

 

سیدمحمدحسین بهجت تبریزی(شهریار)

 

ای شهریار از آواز مرغ حق درنیمه شب بیاموز که غم دل را با محبوب درمیان گذاشتن چقدرخوب و دل نشین است.

آرایه : اضافه استعاری و تشخیص(دل شب) ، واج آرایی(تکرارمصوت  ِ )

 

قالب شعر:غزل

درک و دریافت

1-برای خوانش مناسب و تأثیرگذار این سروده به چه نکاتی باید توجه داشت؟

 1-بایدبه محتوای این شعر که کاملا مذهبی است دقت کرد و با صلابت و سنگینی آن را خواند 2-به وزن شعر که دو لختی است باید توجه کرد و میان مصراع ها یک مکث کوتاه کرد.

2-دراین سروده به کدام ویژگی های شخصیت والای حضرت علی اشاره شده است؟

 سعادت بخشی ، خداشناسی ، سخاوت ، پرورش نیکوی فرزندان، اسیرنوازی و مدارا

شناسه کالا: 3817191
اشتراک‌گذاری

شبکه‌های اجتماعی:

آدرس کوتاه شده‌ی صفحه: برای کپی کردن لینک روی آن کلیک کنید
نظرات
    ارسال نظر
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد