گام به گام فارسی دهم درس اول رایگان

معنی ابیات
واژه نامه
آرایه های ادبی
قرابت معنایی
پیام بیت ها
بررسی خط به خط کتاب درسی

ستایش

واژگان

افلاک: جِمع فلک، آسمان                                 

عجایب: جِمع عجیب، چیزهای شگفت  آور و بدیع

پرده برداشت: آشکار کرد                                        

فروغ: روشنایی، پرتو

پیدا کرد: در اینجا یعنی آفرید                         

فضل: لطف، توجه، احسان – که از خداوند می رسد.

حقیقت: واقعا، به درستی که                                      

کام: دهان 

خلاق: خلق کننده، آفریننده                                      

کردگار: خدا 

رحمت: بخشایش، عفو، مهربانی                                  

کفی خاک: مشتی خاک   

رخسار: چهره                                                         

گُنگ: لال، کسی که نتواند کلمات را ادا کند.

رزاق: روزی دهنده                                                  

نظر: عنایت، توجه  

زهی: هنگام اظهار خشنودی یا شگفتی از چیزی یا تشویق و تحسین کسی گفته می شود،                  

وصف: شرح کردن                        

یقین: بي گمان، یقینا                       

معنی ابیات

به نام کردگار

 

 به نام کردگار هفت افلاک

 که پیدا کرد آدم از کفی خاک

به نام خداوندگاری که مالک هفت آسمان است و انسان را از مشتی خاک آفرید.

آرایه: مجاز واج آرایی (تکرار صامت «ک») _(هفت افلاک مجاز از تمام دنیا) - تلمیح (مصراع دوم به آیة 71 ، سوره(ص) «اِنّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ» اشاره دارد).

 الهی، فضلِ خود را یار ما کن

ز رحمت، یک نظر در کار ما کن

خداوندا، لطف خود را همراه ما ساز و از روی رحمت به ما (کار های ما) توجه کن.

آرایه: واج آرایی (تکرار صامت «ر»)– کنایه (نظر در کار کردن کنایه از توجه و التفات کردن) – جناس ناقص اختلافی (یار و کار)

تویی رزاق هر پیدا و پنهان

تویی خلاق هر دانا و نادان

خداوندا، تو روزی دهنده و آفرینندۀ همۀ موجودات هستی.

آرایه: تکرار (تویی و هر)_ مجاز (پیدا و پنهان / دانا و نادان مجاز از همۀ موجودات) _ تضاد (پیدا و پنهان / دانا و نادان) _تلمیح (مصراع اول اشاره به آیۀ 58 ، سوره الذّاریات: «اِنّ اللّه هو الرّزاقُ ذوالقوّة  المتین»)

 زهی گویا ز تو، کام و زبانم

تویی هم آشکارا، هم نهانم

خوشا بر تو که دهان و زبانم از قدرت تو به حرف درآمده است. تو آشکار و پنهان وجود من هستی.

آرایه: تکرار (هم) _ مراعات نظیر (کام، زبان و گویا) _ تضاد (آشکار و نهان) – مجاز (آشکار و نهان مجاز از همۀ وجود انسان) _ واج آرایی (تکرار مصوّت بلند «آ» و صامت «م») _تلمیح (مصراع اول اشاره به آیات آغازین سورۀ الرحمن: «خَلَقَ الانسان عَلَّمَهُ الْبَیانَ ...»)

چو در وقت بهار آیی پدیدار

حقیقت، پرده برداری ز رخسار

زمانی که در فصل بهار خود را نمایان می کنی، به راستی که نقاب صورت خود را برمی داری.

آرایه: کنایه واج آرایی (تکرار صامت «ر»)_ (پرده برداشتن کنایه از نمایان کردن) 

 فروغ رویت اندازی سوی خاک   

عجایب نقش ها سازی سوی خاک

خداوندا اگر روشنایی چهره ی زیبایت را بر جهان بتابانی،تصاویر و نقش و نگاره های شگفت انگیزی رسم می کنی

آرایه: واج آرایی (تکرار مصوّت «او») _ استعاره (عجایب نقش ها استعاره از روییدنی های زیبا) _ تکرار (خاک) _مجاز (خاک مجاز از زمین)

نکته: «عجایب نقش ها» ترکیب وصفی مقلوب است.

 گل از شوق تو خندان در بهار است  

از آنش رنگ های بیشمار است

گل از عشق به تو در فصل بهار شکوفه می کند و می شکفد؛این همه رنگ های گوناگون و جلوه های دلفریب گل به خاطر وجود توست.(پیام:عشق جانداران و کائنات به خداوند)

آرایه: تشخیص (خندیدن گل) – کنایه (خندان شدن گل کنایه از شکفتن) – حُسن تعلیل(گل رنگ های زیادی دارد زیر از روی شوق تو خندان است) – مراعات نظیر (گل و بهار)

نکته: مرجع ضمیر «ش»، در «آتش» گل است و نقش دستوری مضاف الیهی دارد.

هر آن وصفی که گویم، بیش از آنی 

یقین دانم که بی شک، جان جانی

خداوندا؛ هرجوری که تو را توصیف می کنم، تو بالاتر از آن توصیف هستی و تو بیش از آن شایسته هستی. مطمئنم که تو در عمق جان من جای داری. (تو حقیقت روح من هستی.)

 پیام:وصف نشدن خداوند

آرایه: تکرار (جان)_جناس ناقص اختلافی (آنی و جانی) – واج آرایی (تکرار مصوّت های بلند «آ»، «ای» و صامت «ن») 

نمی دانم، نمی دانم، الهی   

تو دانی و تو دانی، آنچه خواهی

الهی نامه، عطار نیشابوری

خدایا؛من از خواسته تو بی خبرم و آگاهی ندارم. تنها تویی که از همه چیز آگاهی.

آرایه: تکرار (تو، نمی دانم و دانی) – واج آرایی (تکرار مصوّت «ا» و «ی») – تضاد (دانی و نمی دانم)

عطار:داروفروش

پیام:اقرار به عجز و نادانی در برابر خداوند

نکته: بیت از «6» جمله تشکیل شده است.

قالب شعر: مثنوی

 


فصل 1: ادبیات تعلیمی

درآمدی بر فصل:

به طور کلی ادبیات تعلیمی به آن دسته از آثار ادبی گفته می شود که محتوا و مزمون آن،آموزه های اجتماعی،اخلاقی یا علمی است که هدف اصلی آن تعلیم و تربیت که یکی از نخستین دغدغه های آدمیت بوده است.در ادبیات هر ملت، سروده ها و نوشته های فراوانی را می توان یافت که به موضوعاتی چون دعوت به راستی و درستی، پاکی ، تهذیب نفس،پرورش قوای روحی و تعلیم اخلاقی انسان پرداخته اند. ادبیات ما نیز با آثاری چون گلستان و بوستان سعدی، قابوس نامه، کلیله و دمنه، مثنوی معنوی و ... در این زمینه، غنی و ارزشمند است. آثار مربوط به حوزۀ «ادبیات تعلیمی» در واقع آثاری هستند که با هدف آموزش و تعلیم، موضوع هایی از حکمت، اخلاق، مذهب یا دانش معارف بشری را بیان می کنند. این آثار می توانند تخیّلی - ادبی باشند تا مسئله ای را به صورت روایی یا نمایشی با جذابیت بیشتر ارائه دهند.گاهی نیز ادبیات تعلیمی در کتاب های کودک و نوجوان مورد استفاده قرار می گیرد که بیشتر جنبه طنز ادبی دارند.

درس یک : چشمه

واژگان

بحر: دریا                                     

غُلغله زن: شور و غوغاکنان

برازندگی: شایستگی، لیاقت                          

فلک: آسمان

بُن: عمق، ریشه                                               

گُلبن: بوته یا درخت گل، به ویژه بوتۀ گل سرخ

پرده نیلوفری: مقصود آسمان لاجوردی است.               

گُهر: گوهر، سنگ قیمتی

پیرایه: زیور و زینت                                           

مبدأ: آغاز هر چیز

تیزپا: تندرو، تیزرو،شتابنده،سریع                    

معرکه: میدان جنگ، جای نبرد، در اینحا منظور دنیا است.

خیره: سرگشته، حیران، فرومانده                    

نادره: بی همتا، شگفت آور

زهره دَر: ترسناک                                            

نَمط: روش، طریقه؛ زین نمط: بدین ترتیب

سرمایه: دارایی                                               

ورطه: گرداب، گودال، مهلکه، گرفتاری

سهمگین: ترسناک                                            

همسری: برابری

شکن: پیچ و خم زلف                                        

هنگامه: غوغا، داد و فریاد، شلوغی

غرور: خودخواهی، فریب خوردگی                   

یله: رها، آزاد؛ یله دادن: تکیه دادن

بحر: دریا                                     

غُلغله زن: شور و غوغاکنان

برازندگی: شایستگی، لیاقت                          

فلک: آسمان

بُن: عمق، ریشه                                               

گُلبن: بوته یا درخت گل، به ویژه بوتۀ گل سرخ

پرده نیلوفری: مقصود آسمان لاجوردی است.               

گُهر: گوهر، سنگ قیمتی

پیرایه: زیور و زینت                                           

مبدأ: آغاز هر چیز

تیزپا: تندرو، تیزرو،شتابنده،سریع                    

معرکه: میدان جنگ، جای نبرد، در اینحا منظور دنیا است.

خیره: سرگشته، حیران، فرومانده                    

نادره: بی همتا، شگفت آور

زهره دَر: ترسناک                                            

نَمط: روش، طریقه؛ زین نمط: بدین ترتیب

سرمایه: دارایی                                               

ورطه: گرداب، گودال، مهلکه، گرفتاری

سهمگین: ترسناک                                            

همسری: برابری

شکن: پیچ و خم زلف                                        

هنگامه: غوغا، داد و فریاد، شلوغی

غرور: خودخواهی، فریب خوردگی                   

یله: رها، آزاد؛ یله دادن: تکیه دادن

                

معنی ابیات

چشمه

 

 گشت یکی چشمه ز سنگی جدا   

غلغله زن، چهره نما، تیزپا

چشمه ای از تخت سنگی(کوهی) با شور وغوغاکنان، خودنما و شتاب زده جدا شد و روان گشت.

آرایه:کنایه(چهره نما کنایه از خودنمایی)_ تشخیص (در مصراع دوم نسبت دادن صفت«چهره نما»و«تیزپا» به چشمه) – مجاز(سنگ مجاز از کوه) – مراعات نظیر (چشمه و سنگ)

نماد: (چشمه:نماد انسان مغرور و خودخواه)-(سنگ:نماد جامعه)

نکته: چهره نما (چهره نماینده) صفت فاعلی مرکّب مرخّم است.

گه به دهان، بر زده کف، چون صدف 

گاه چو تیری که رود بر هدف

چشمه،گاهی همچون صدف،بر اثر جوش و خروش،دهانش کف آلود می شد و گاه همچون تیری بود که به سوی هدف میرود.

آرایه: جناس ناقص اختلافی (صدف و هدف) – واج آرایی (تکرار صامت های «ر» و «د») – مراعات نظیر (تیر و هدف)_تشبیه در هر دو مصراع – تشخیص در مصراع اول (دهان داشتن رود) – کنایه (تیر به هدف خوردن کنایه از مستقیم و به سرعت رفتن) – کنایه(کف بر دهان زدن:کنایه از خشمگین شدن)

گفت: در این معرکه، یکتا منم

تاج سر گلبن و صحرا، منم

چشمه با خود می گفت :من در بین همه خلقت،بی همتا  و سرور و بزرگ باغ و بوتۀ گل و دشت هستم.

آرایه: تشخیص (نسبت دادن فعل «گفت» به چشمه / سر داشتن گلبن و صحرا) – استعاره (معرکه استعاره از دنیا) – تشبیه (من مانند تاج هستم) – کنایه (تاج سر کسی بودن کنایه از بزرگ ،مافوق ، سرور بودن عزیز و گرانقدر بودن برای کسی)

مفهوم کلی:چشمه با غرور خودش را باعث زیبایی گل ها و دشت ها می داند

چون بِدَوَم، سبزه در آغوش من

بوسه زند بر سر و بر دوش من

وقتی که تند وتیز جاری می شوم، سبزه خود را در آغوش من می اندازد و سر و دوش من را غرق از بوسه می کند.

آرایه: مجاز (سر مجاز از پیشانی) – جناس ناقص اختلافی (در، بر و سر)_تشخیص (آغوش، سر و دوش داشتن چشمه) – واج آرایی (تکرار صامت «ب») – مراعات نظیر (سر، دوش و آغوش)

چون بگشایم ز سر مو، شکن

ماه ببیند رخ خود را به من

وقتی که چین های موهایم را باز کنم ماه رخساره خود را در آیینه من می بیند.

آرایه: مراعات نظیر (سر، مو و رخ) – استعاره (مو استعاره از موج)_کنایه (مصراع اول کنایه از صاف و زلال شدن) – تشخیص (رخ و دیدن برای ماه)_استعاره(شکن:استعاره از امواج خروشان)

قطرۀ باران که در افتد به خاک

زو بدمد بس گُهر تابناک

قطرۀ باران که بر زمین می افتد، گل های رنگارنگی مانند مروارید درخشان از او به وجود می آید.

آرایه: استعاره (گهر استعاره از گل های زیبا و رنگارنگ) – مجاز (خاک مجاز از زمین)

در بر من، ره چو به پایان برد

از خجلی سر به گریبان برد

قطره باران وقتی سفر دور و دراز خود را در آغوش من به پایان می برد با وجود زیبایی هایی که در خاک به وجود می آورد و با آن همه شان و بزرگی که دارد، هنگامی که به من می رسد، از خجالت و شرمندگی سرافکنده می شود.

آرایه: واج آرایی (تکرار صامت های «ر» و «ب») _کنایه (سر به گریبان بردن کنایه از اندیشه بودن از شرمندگی و گوشه گرفتن) – تشخیص (شرمندگی برای قطرۀ باران) – جناس ناقص اختلافی (در، بر و سر)

ابر ز من، حامل سرمایه شد

باغ ز من صاحب پیرایه شد

ابر سرمایه خود را از من میگیرد و به خاطر من پر از باران شده و باغ زیبایی و آرایش خودش را به خاطر من بدست می آورد.

آرایه: تکرار (من)_تشخیص و استعاره (سرمایه استعاره از باران / پیرایه استعاره از گل ها و گیاهان زیبا و رنگارنگ)

گُل به همه رنگ و برازندگی

می کند از پرتو من زندگی

گل با وجود این همه رنگ و شکوهش، از برکت وجود من است که زندگی و رشد می کند.

آرایه: واج آرایی (تکرار صامت «گ»)_کنایه(مصرع دوم،کنایه از نیازمند بودن گل به چشمه) – تشخیص و استعاره (پرتو استعاره از وجود)

در بُن این پردۀ نیلوفری

کیست کند با چو منی همسری؟

زیر این آسمان آبی، آیا کسی می تواند هم شان من باشد؟(هیچکس برابر و هم شان من نیست)

آرایه: کنایه(همسری کردن:کنایه از برابری و یکسانی)_تشخیص واستعاره (پردۀ نیلوفری استعاره از آسمان آبی)

نکته: بیت استفهام انکاری دارد.

زین نمط آن مست شده از غرور

رفت و ز مبدأ چو کمی گشت دور

با این رویه،چشمه ی زیبا از تکبیرگویی مست شده بود،به جلو می رفت

آرایه:کنایه(آن مست شده از غرور:کنایه از چشمه)

دید یکی بحر فروشنده ای

سهمگنی، نادره جوشنده ای

ناگهان دریایی پرخروش را مقابل خود دید،دریایی عظیم و ترسناک

آرایه:(تشخیص و استعاره:بحر)

نعره بر آورده، فلک کرده کر

دیده سیه کرده، شده زهره در

دریا فریادی بلندی کرد و گوش فلک را کر کرده بود و چشم های سیاه اش،همه را ترساند.

آرایه:(کنایه و مجاز:زهره درشدن:کنایه از ایجاد رعب و وحشت)_(کنایه:دیده سیاه کردن:کنایه از عصبی شدن)_(تشخیص و استعاره:فلک_دریا)_ تشخیص (کر شدن فلک / نعره برآوردن دریا / تن برای دریا و تن برای ساحل)_ :– کنایه (فلک را کر کردن کنایه از صدای بلند داشتن / دیده سیه کردن و زهره در شدن کنایه از ایجاد ترس و وحشت)_ واج آرایی (تکرار صامت «ر»)_ جناس ناقص اختلافی (بر، کر و در)

راست به مانند یکی زلزله

داده تنش بر تن ساحل، یله

دقیقا همانند زلزله ای بود که بدنش بر بدنه ی ساحل تکیه داده بود.

آرایه: تشبیه (دریا به زلزله)_ تکرار (واژۀ «تن»)

معانی سه بیت قبلی به صورت یک جا نیز می توان بازگو کرد(علت این امر، موقوف المعانی بودن):

با غرور و تکبر، آن چشمۀ رفت و کمی که از سرچشمه اش دور شد، دریایی خروشان و ترسناک را دید که با خشم و خروش خود فریاد برآورده و گوش فلک را کر کرده و همه را ترسانده بود. دریای بزرگ و ترسناک، درست مانند زلزله ای بود که خود را در آغوش ساحل رها کرده و به آن تکیه داده است.

چشمۀ کوچک چو به آنجا رسید

وان همه هنگامۀ دریا بدید

چشمه کوچک وقتی که به آن مکان رسید و با بزرگی عظمت دریا مواجه شد

آرایه: تشخیص (دیدن چشمه / خیره ماندن چشمه)_مراعات نظیر(چشمه و دریا)

نماد:دریا(نماد جهان بزرگ و بیکران)

خواست کزان ورطه، قدم در کشد

خویشتن از حادثه برتر کشد

تصمیم گرفت خودش را فراری دهد تا آسیبی نبیند

آرایه: کنایه (قدم در کشیدن و برتر کشیدن کنایه از بازپس رفتن وعقب نشینی کردن _ خود را در امان نگه داشتن یا دور شدن)

لیک چنان خیره و خاموش ماند

کز همه شیرین سخنی، گوش ماند

اما آنچنان درگیر بزرگی دریا شده بود که در جای خودش سکوت کرد و همه تکبر و غرور را فراموش کرد.

آرایه: حس آمیزی (شیرین سخنی)_کنایه(گوش ماندن کنایه از خاموش شدن و سخن نگفتن)_مجاز(گوش مجاز از شنیدن)

نیما یوشیج (علی اسفندیاری)

معانی سه بیت قبلی به صورت یک جا نیز می توان بازگو کرد(علت این امر، موقوف المعانی بودن):

وقتی که چشمۀ کوچک به آنجا رسید و شور و شلوغی دریا را دید، خواست تا فرار کند و خود را نجات دهد؛ اما آن چنان ساکت و متعجب شد که با آن همه ادعا فقط گوش کرد و ساکت شد.

قالب شعر: مثنوی

 

کارگاه متن پژوهی

دستور زبانی:

1- معنای لغات معین ... .

در بُن این پردۀ نیلوفری      کیست کند با چو منی همسری؟

راست به مانند یکی زلزله     داده تنش بر تن ساحل یله

واژۀ «همسری» در گذشته به معنای «برابری و مساوات» بوده؛ اما امروزه به معنای «زناشویی، ازدواج» است. واژۀ «راست» نیز در گذشته به معنای «دقیقا» و «درست» بوده؛ اما کاربرد امروزی آن بیشتر در معنای «طرف راست»، «جانب راست» و «مقابل چپ» است.

2- بیت زیر را ... .

«گشت یکی چشمه ز سنگی جدا     غلغله زن، چهره نما، تیزپا»

چشمه ای غلغله زن، چهره نما و تیزپا از سنگی جدا گشت.

 نهاد   قید حالت       متمم   مسند            فعل اسنادی

 

ایستگاه یادگیری:

حس آمیزی: آمیختن دو یا چند حس، در کلام را «حس آمیزی» می گویند؛ مانند: «از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر» در این مصرع شاعر به جای «شنیدن صدا» از «دیدن صدا» حرف زده است.

مجاز: به کار رفتن واژه ای است در غیر معنی حقیقی. به مثال مقابل توجه کنید: «چو آشامیدم این پیمانه را پاک...» همان طور که میدانید آنچه آشامیده می شود، «پیمانه» نیست؛ بلکه محتویات داخل پیمانه است و «پیمانه» معنای غیر حقیقی یا مجازی دارد. توجه کنید آنچه ما را متوجه معنای مجازی «پیمانه» یعنی «شراب» می کند، واژۀ «آشامیدن» است؛ چرا که «شراب» است که آشامیده می شود نه «پیمانه». یا «ما هم این هفته برون رفت و به چشمم سالی است» در این مصرع «ماه» در معنای غیر حقیقی خود یعنی «یار» به کار رفته است. آنچه که «ماه» و «یار» را به هم می پیوندد و اجازه می دهد تا یکی به جای دیگری به کار رود، «شباهت» میان آن دو است.

دستور ادبی:

1- هریک از ابیات ... .

چون بگشایم ز سر مو، شکن    ماه ببیند رخ خود را به من

استعاره (مو استعاره از امواج)_تشخیص داشتن (رخ و دیدن برای ماه) – مراعات نظیر (سر، مو و رخ) – کنایه (گشودن چین و شکن مو (امواج) کنایه از صاف و زلال شدن)

گه به دهان، بر زده کف، چون صدف  گاه چو تیری که رود بر هدف

تشبیه (چشمه در مصراع اول به «صدف» و در مصراع دوم به «تیر» تشبیه شده است) – تشخیص (دهان برای چشمه) – کنایه در مصراع دوم (تیر به هدف رفتن کنایه از مستقیم و با سرعت رفتن) – جناس ناقص اختلافی (صدف و هدف) – واج آرایی (تکرار صامت های «د» و «ر») – مراعات نظیر (تیر و هدف)

2- با توجه به ...؟  انسان های ضعیف و بی توان؛ اما پرهیاهو، مغرور و خود شیفته

3- آمیختن دو با ... .

نمونه ای از کاربرد این آرایۀ ادبی در سرودۀ نیما بیابید.  شیرین سخنی ... «شیرینی» مربوط به حس چشایی است و «سخن» مربوط به حس شنوایی.

4- هر لغت امکان ... .

در شعر این درس، دو نمونه «مجاز» بیابید و مفهوم هریک را بنویسید.

1) چون بِدَوَم، سبزه در آغوش من   بوسه زند بر سر و بر دوش من

سر: مجاز از پیشانی

2) قطرۀ باران که در افتد به خاک   زو بدمد بس گهر تابناک

خاک: مجاز از زمین / گهر: مجاز از گل های رنگارنگ و زیبا

 

قرابت معنایی:

1- پس از رسیدن ... ؟  به کوچکی و حقارت خود پی برد و محو عظمت و بزرگی دریا شد.

2- معنی و مفهوم بیت ... .

نعره بر آورده، فلک کرده کر        دیده سیه کرده، شده زهره در

دریا بلند فریاد میزد و گوش فلک را ناشنوا کرده و همه را از خود ترسانده بود.

3- سرودۀ زیر را ... .

یکی قطره باران ز ابری چکید     خجل شد چو پهنای دریا بدید

معنی: قطرۀ بارانی از ابری چکید. آن قطره وقتی پهنا وبیکرانی دریا را دید، شرمسار شد.

که جایی که دریاست من کیستم؟  

                             گر او هست حقا که من نیستم

معنی: قطره ازخود پرسید وقتی که دریا اینجا باشد من در برابر او کسی هستم؟ اگر او باشد من در مقابل با او هیچم و وجود ندارم.

چو خود را به چشم حقارت بدید    صدف در کنارش به جان پرورید

معنی: وقتی که قره خود را کوچک دیده بود، صدف او را به آغوش گرفت و با نهایت دوست داشتن پرورش داد.

بلندی از آن یافت کاو پست شد   در نیستی کوفت تا هست شد

معنی: کسی به مقام بالایی می رسد که افتاده باشد و باید برای رسیدن به هستی ،از خود بگذرد.

در داستانی نیمایوشیج نقل کرده، چشمه نماد انسان متکبر و خودخواه است که همه را کوچک تر از خود نگاه می کند و خود را بزرگتر از همه می داند؛ اما در شعر سعدی، قطرۀ باران فروتن و بی ادعا است و این تواضع باعث شد که او به مروارید تبدیل شود. البته چشمه نیز درپایان داستان به ناچیزی و غرور بی جای  خود پی می برد و با دیدن بزرگی دریا، سوکت میکند و غرق عظمت آن میشود.

4- دوست دارید جای ... ؟  پاسخ پیشنهادی: دریا؛ زیرا دریا نماد عظمت و بزرگی است.

5- در بیت «ابر ز من، حامل سرمایه شد / باغ ز من صاحب پیرایه شد» منظور از «سرمایه و پیرایه» چیست؟

منظور از «سرمایه» باران و منظور از «پیرایه» گل های رنگارنگ است.

گنج حکمت

پیرایۀ خرد

واژه نامه

آبگیر: برکه، حوض                                             

ذخیرت: ذخیره، توشه

از قضا: اتفاقا                                                     

سبُک: سریع، فوراً

برفور: فوراً، سریع                                               

صواب: مصلحت، درست

پای کشان: لنگ لنگان                                         

صورت شدن: به نظر آمدن، تصور شدن

پیرایه: زیور و زینت                                             

عاجز: ناتوان، ضعیف

جافی: ستمگر، ظالم                                            

غالب: چیره، غلبه کننده

حازم: محتاط، دور اندیش                                      

فرجام: پایان، سرانجام

حیلت: چاره، چاره اندیشی                                     

مکاید: جِ مکیدت، مکر ها، حیله ها

دست برد: حمله و هجوم؛ دست برد دیدن: مورد             

میعاد: وعده گاه، قرار

حمله و هجوم قرار گرفتن                                   

میعاد نهادن: قرار گذاشتن

                                                                                                

معنی جملات

در آبگیری سه ماهی بود: دو حازم، یکی عاجز. از قضا روزی در صیاد برآن گذشتند و با یکدیگر میعاد نهادند که دام بیارند و هر سه را بگیرند.

در برکه ای سه ماهی زندگی میکرد. دو ماهی آینده نگر و یکی ضعیف و ناتوان. اتفاقا روزی دو شکارچی از کنار آن برکه گذشتند و با هم قرار گذاشتند که دام بیاورند و هر سه ماهی را بگیرند.

ماهیان این سخن بشنودند؛ آنکه حزم زیادت داشت و بارها دست برد زمانۀ جافی را دیده بود، سبک روی به کار آورد.

ماهیان حرف های شکارچیان را شنیدند. آن ماهی که بسیار دور اندیش و آینده نگر بود،و چندین بار مورد حمله روزگار ظالم قرار گرفته بود،سریعا به فکر حل کردن مشکل افتاد و فکری برای روزی که صیادان بیاییند، کرد.

آرایه: تشخیص (دست برد زمانۀ جافی) – کنایه (روی به کار آوردن کنایه از اقدام کردن)

و از آن جانب که آب در می آمد برفور بیرون رفت. دراین میان، صیادان برسیدند و هر دو جانب آبگیر محکم ببستند.

و از آن سوی برکه که آب وارد می شد سریعا به بیرون پرید و رفت. در این هنگام صیادان رسیدند و هر دو سمت برکه را محکم بستند و تمامی راه های خروج از برکه را گرفتند.

دیگری هم که از پیرایۀ خرد و ذخیرت تجربت بی بهره نبود، با خود گفت: «غفلت کردم و فرجام کار غافلان چنین باشد و اکنون وقت حیلت است.»

دیگر ماهی که از زینت و زیور مهارت و تجربه ی خود سود هایی در گذشته برده بود، با خود گفت:«غافل شدم و سرانجام  کسی که غافل باشه،این چنین می شود. هنوزم دیر نشده و الان موقع و زمان چاره اندیشی برای حل مشکل است.»

هر چند تدبیر در هنگام بلا فایدۀ بیشتر ندهد؛ با این همه عاقل از منافع دانش هرگز نومید نگردد و در دفع مکاید دشمن تاخیر صواب نبیند. وقت ثبات مردان و روز فکر خردمندان است.»

اگرچه فکر کردن برای حل مشکل در موقعی که بلایی رخ داده ، فایدۀ زیادی ندارد؛ با این اوضاع کسی عاقل است که از سود هایی که به واسطه علم و دانش میرسد ناامید نشود و از آن ها استفاده و در دور کردن حیله های دشمن، نباید تاخیر داشته باشد و وقت را تلف کند. امروز زمان نمایاندن پایداری مردان و روز چاره اندیشی عاقلان است.»

پس خویشتن مرده کرد و بر روی آب می رفت. صیاد او را برداشت و چون صورت شد که مرده است، بینداخت. به حیلت خویشتن در جوی افکند و جان به سلامت برد.

پس خود را به مردن زد و بر روی آب شناور شد. صیاد ماهی را برداشت و وقتی که به نظر آمد مرده است، آن را روی زمین انداخت. ماهی با هر زحمت و تلاشی بود خودش را در جوی آب انداخت و جان خود را نجات داد.

و آنکه غفلت بر احوال وی غالب و عجز در افعال وی ظاهر بود، حیران و سرگردان و مدهوش و پای کشان، چپ و راست می رفت و  در فراز و نشیب می دوید تا گرفتار شد.

اما آن ماهی که از عالم و آدم غافل بود و همیشه عاجز و ناتوان بود، سراسیمه ،بدون هدف و شتابان به این طرف و آن طرف می رفت و بالا و پایین میکرد تا در آخر سهم شکارچیان شد و در غفلت خود نابود شد..

آرایه: تضاد (چپ و راست / فراز و نشیب)

کلیله و دمنه، ترجمۀ نصراللّه منشی 

 

 

شناسه کالا: 3807694
اشتراک‌گذاری

شبکه‌های اجتماعی:

آدرس کوتاه شده‌ی صفحه: برای کپی کردن لینک روی آن کلیک کنید
نظرات
    ارسال نظر
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد